Tortona, 29 V 1923

Do przełożonego wspólnoty zakonnej
przy kościele św. Anny w Watykanie

Dusz, dusz!

Drogi mój Synu,

Otrzymałem z przyjemnością wczoraj twój niedatowany list. Przez ciebie przesyłam usilną prośbę do Jego Eminencji ks. kard. w Turynie i proszę o wybaczenie mi spóźnienia. W liście do twego kardynała są słowa pochwał pod twoim adresem, dlatego zaklej go. Cieszę się z dobrego wyniku operacji naszego współbrata i dołączam dwa słowa dla niego. Oby go Najświętsza Dziewica wyleczyła całkowicie. To zaś, co mi piszesz o księdzu, a mianowicie że pięknie ci towarzyszy, przyjmuję z radością, tak samo jak sprawia mi przykrość, że chce on od nas odejść. Kiedy się zamierza wykonać coś dobrego, dotyczącego doskonałości, jest rzeczą właściwą, żeby w tym wytrwać.
Jeżeli ów zakrystian (wydalony ze Squarcialii) został natychmiast usunięty, musiał się dopuścić czegoś, co nie pozwala, żeby był przyjęty w jakimś z naszych domów, a więc ani u św. Jana, ani u was, którzy przy św. Annie (1) macie pozycję bardziej delikatną niż u św. Jana.
Proszę cię, żebyście u św. Anny nie przyjmowali i nie dawali gościny, nawet krótkotrwałej, nikomu - osobie świeckiej czy kapłanowi bez porozumienia się z ks. Sterpim albo ze mną. Oczywiste są powody, które mnie do tego zobowiązują, wziąwszy pod uwagę sytuację św. Anny pod każdym względem. Wy to rozumiecie!
Ale powiem, że sprawia mi przykrość widzieć, w jaki sposób zwalnia się niekiedy osoby, które choć mają swoje wady, pracują u nas bezinteresownie i które - gdyby były traktowane z miłością i cierpliwością - mogłyby oddać duże usługi Zgromadzeniu.
Z bólem notuję, że w niektórych domach nie ma tego dobrego traktowania i koniecznej, należytej miłości wobec personelu. Niczego się też innego nie robi, jak tylko wprowadza ciągłe zmiany i nikt nie postępuje dobrze, bo albo wymaga się od niego za dużo, albo się żąda, żeby podległy personel nawet niezakonny był bez wad, gdy tymczasem wszyscy - także my zakonnicy - zaczynając ode mnie, mamy wiele wad i to jakich! A dzieje się tak dlatego, że się nie pomaga personelowi w jego życiu wewnętrznym lub nie daje się zawsze, czy przynajmniej często, przykładu zbudowania przez dobre postępowanie i zgodę wśród nas.
Zauważyłem, jak małą troską jest otoczony personel pomocniczy (najemny) czy to przy naszych kościołach, czy przy naszych instytutach, także ten od najniższych posług w domu; czasem w ogóle nie ma dla nich dobrego słowa albo zachęty do przystępowania do spowiedzi i komunii św.
Można by powiedzieć, że jest jedynie po to, żeby otrzymywać rozkazy i nagany. Zawsze jest przedmiotem nagan, besztań i upokorzeń, tak że „na skutek przyzwyczajenia nie odczuwa przykrości – ab assuetis non fit passio”, nie cierpi już wcale, nawet gdy zbesztanie jest zasłużone i konieczne.
Nigdy nie słyszą dobrego słowa, które by wyrażało: dobrze, brawo!, słowa pokrzepienia, zachęty, braterskiej lub ojcowskiej rady - slowa powiedzianego z uczuciem, z uprzejmością. Jak mozna tak dalej postępować? Odstręczymy wielu; wielu zamiast przywiązać się do nas, opuści nasze progi i będzie to ogromny wyłom w szeregach personelu, a jak wielka wiąże się z tym odpowiedzialność. Jeżeli „liczni ustają w drodze - multi deficiunt in via” (por. Mk 8, 3), zastanówmy się choć trochę, czy po części nie jest to na skutek niedostatecznej miłości bratniej, jaką mieliśmy w stosunku do nich...
Bez poważnych przyczyn nie powinno się nigdy wydalać od razu na ulicę mężczyzny, chłopca. To nie jest chrześcijańskie ani nawet ludzkie. Istnieją następnie wobec nich zobowiązania szczególne, gdy przychodzą do nas i pracują dla Zgromadzenia nie żądając zapłaty.
Kiedy zaś trzeba kogoś wydalić, należy wtedy być sprawiedliwym, a poza tym powinno się mu coś dać - rodzaj zasiłku w granicach uczciwości i stosowności. Mówię ogólnie i podaję normy ogólne.
Drogi mój synu, czy jesteśmy chrześcijanami, to znaczy naśladowcami Jezusa Chrystusa, czy nie? A więc pamiętajmy, że miłość jest cechą charakterystyczną Pana, postępujmy z miłością i stosujmy ją w życiu.
Personel i bliźni niech będą traktowani z sercem pełnym miłości Bożej i miłości bliźniego; tego domaga się od nas Jezus Chrystus i my synowie Boskiej Opatrzności musimy to robić, jeżeli rzeczywiście chcemy naśladować Jezusa Chrystusa i być chrześcijanami nie tylko z imienia, ale z uczynków. Tradycja tego domu macierzystego i duch Zgromadzenia dzięki Bogu jest taki.
My tutaj tradycyjnie mamy personel posługujący (najemny), który się z nami postarzał; wielu już zmarło - byli u nas od dwudziestu dwóch lat i więcej.
Pracowników posługujących powinno się traktować z cierpliwością i z uszanowaniem, powinno się im dawać to, co jest konieczne, i troszczyć się o ich dusze, tak jak to mówi św. Paweł (zob. list do Tymoteusza, rozdz. 5); powinno się ich traktować serdecznie, a nie ozięble, jeżeli nie - mówi jeszcze św. Paweł - jest się gorszym od kogoś, kto nie ma wiary (por. tamże, w. 8).
Jestem bardzo zmartwiony i zasmucony sposobem, w jaki się czasem traktuje personel, i nad tym już płakałem. Lepiej, jest traktowany personel w niektórych rodzinach świeckich czy w fabrykach, gdzie oczywista daje się mu zapłatę, niż u nas zakonników, którzy zapłaty nie dajemy.
Jeżeli się w tym względzie nie zmienimy, nie wiem, czy Bóg nadal będzie nam błogosławił, ponieważ biedacy są skarbem Kościoła i Jezusa Chrystusa.
Setnik wysłał (starszych żydowskich) do Jezusa Chrystusa, żeby mu uzdrowił sługę, jak to mówi św. Łukasz (7, 3 n) i mamy stąd: „Panie, nie jestem godzien.... - Domine, non sum dignus...” (tamże w. 6.)
Robi się wiele wysiłku, żeby znaleźć i uformować trochę personelu, a następnie od razu wyrzuca się ich precz. To nie na miejscu - to ani chrześcijańskie, ani ludzkie. Należy tym ludziom pomagać moralnie w kształtowaniu osobowości i ożywiać ich życiem chrześcijańskim i życiem pobożności. Będzie trzeba pomagać jeszcze więcej „w Panu - in Domino”, a robić to dla miłości Jezusa Chrystusa z pokorą i braterską miłością.
Chciej mi wybaczyć, o mój drogi synu, ten list rozwlekły, ale przecież nie nieużyteczny.
Rekolekcje w tym roku, jak się będzie podobało Bogu, odprawimy razem, to znaczy ja je poprowadzę z pomocą Pana. Wtedy skorzystam, żeby wyjaśnić dobrze, jaki powinien być duch i życie członków Zgromadzenia. Pragnę żywo, żebyś i ty wziął w nich udział. Na spotkaniach będę zwracał uwagę na wasze zalecenia już podane i na te, które mi dostarczycie.
Z przykrością wyznaję, że na razie nie mam kogo wysłać na zakrystiana do św. Anny. Żeby mieć prawdziwego zakrystiana, nie wystarczy 100 lirow miesięcznie, i myślę, że współbracia u św. Anny nie będą mogli wypłacać tyle, ale znów z mniejszej pensji nie można wyżyć, a poza tym jest jeszcze sprawa odzieży i higieny.
Należy doceniać ludzi, przysyłanych nam przez Opatrzność Bożą, chociażby mieli swoje wady byle nie takie, które by przynosiły wstyd; należy mieć cierpliwość i pomału formować ich, wychowywać, wspomagać „w Panu - in Domino”, przywiązywać uczuciowo i nie zniechęcać.
Wolałbym też, żeby było więcej powagi zakonnej, a mniej szemrania; nie mówię, że brakuje powagi życiowej, ale będzie dla ciebie lepiej, gdy mniej będzie banialuk w mowie i mniej pustoty w postępowaniu, a więcej ducha. Nie wiem, czego mógłby się nauczyć ten biedny kleryk z głupich dowcipów! Nie spieszyłem się z powiedzeniem tego wszystkiego, ponieważ chciałem rozważyć to dobrze u stóp tego świętego wizerunku Ukrzyżowanego.
Najwyższy czas, żeby dawać dobry przykład we wszystkim! 
Drogi mój synu, przepraszam cię i proszę o wybaczenie, ponieważ mój szacunek dla ciebie, jak również dla innych naszych kapłanów, którzy przebywają u św. Anny albo tam przychodzą, jest wielki. Tak samo jest w stosunku do innych w Rzymie, ale odczuwałem jedynie obowiązek napomnienia „w Panu - in Domino".
Pozdrawiam i ślę słowa braterskiego pokrzepienia: Błogosławię w Jezusie Chrystusie i Matce Najświętszej. Pozdrówcie w moim imieniu wszystkich naszych współbraci w Rzymie i wszyscy módlcie się za mnie.

Wasz najoddańszy

ks. Orione

(1) Chodzi tu o kościół w Watykanie, przy którym duszpasterstwo prowadzili, na życzenie papieża Piusa X, orioniści.