Tortona, 5 X 1939

Do ks. Cremaschiego, mistrza nowicjatu

Dusz, dusz!
Mój drogi Księże Cremaschi,
Pan niech będzie zawsze z nami!
Zamierzając w tych dniach przybyć albo wysłać szczegółowe pismo do ciebie, czuję potrzebę zaraz po powrocie z Rzymu ukazania ci ogólnych zarysów mojej myśli w sprawie funkcjonowania i celów domu w Moffa na lata 1939-1940.
Po modlitwie i refleksji w Panu, także w Rzymie, wyrażam żywe pragnienie, żeby dom w Moffa pozostał domem nowicjackim Zgromadzenia, jak nim był dotąd.
Jeszcze czegoś więcej pragnę w Panu, a mianowicie, żeby w Moffa były trzy klasy liceum i żeby to liceum było prowadzone dobrze, na serio przez najlepszych nauczycieli, jakich ma i może dać Zgromadzenie.
Trzy klasy licealne, choć będą miały przedmioty obowiązujące liceum klasyczne, dadzą jednak filozofii przeważające miejsce i zastaną nazwane „Philosophicum” Zgromadzenia Boskiej Opatrzności, właśnie dla tego, że się będzie musiało nauce filozofii chrześcijańskiej dać pozycję pierwszoplanową.
A zatem w Moffa będzie nowicjat i trzyletnie liceum, rozdzielone na poszczególne klasy.
Inne klasy zostają zniesione; kto nie odprawia nowicjatu i kto nie może regularnie uczęszczać do liceum, nie może pozostawać w Moffa; wyjąwszy tych naszych współbraci koadiutorów, którzy są oddelegowani do pracy nad inwentarzem żywym, na roli albo do innych prac fizycznych.
Nie będzie więc tam już szkoły gimnazjalnej, nie będzie małych grup szkolnych.
Nowicjusze nie powinni mieć nauki z wyjątkiem jednej godziny na dzień, tak jak tego domaga się prawo kościelne, poświęconej jakimś określonym przedmiotom, które ich nie odwiodą zasadniczo od formacji zakonnej, i oczywiście nie po to, żeby ukończyć jakąś klasę i iść naprzód w nauce, ale jedynie żeby nie zapomnieć wiadomości już zdobytych.

Nowicjusze pawieni dążyć do farmacji zakonnej, pawinni mieć wykłady o cnotach zakonnych, przyswajać je sobie i żyć nimi. Przeczytałem to, co napisałeś do ks. Sterpiego, gdzie mówisz, że „wielu nie zostało promowanych jedynie z łaciny”. Jest mi przykro, ale, drogi księże Cremaschi, niepromowani są niepromowanymi. Jeżeli „nie są najgorsi z łaciny”, to dobrze; jednak, jeżeli nie zostali promowani, nie powinni absolutnie przejść do następnej klasy, ale powtórzyć tę klasę. „Twarde prawo, ale prawo - Dura lex, sed lex”.
Trzymajmy się kryteriów szkół państwowych i nie stawajmy się litościwymi mamami tam, gdzie się powinno przestrzegać powagi i liczyć z wynikami; tutaj nie maże przeważać serce, ale rozsądek i słuszne metody oraz kryteria, stosowane we wszystkich poważnych szkołach, którym zależy, żeby się uczono...
Rozumiem, że nie jest to przyjemne widzieć, jak ktoś, kto mógł przejść, odpada na' egzaminie; egzamin jest „niebezpieczeństwem – periculum”, ale co zrobić? Czy pytać, po co egzaminy; ale dopóki będą egzaminy, dopóty będzie decydować zadawalający wynik egzaminów, i to należy brać pod uwagę. To nie przeszkadza, żebyś nie miał pocieszać tych, którzy nie zdali i nie miał im dodawać otuchy „w Panu - in Domino”.
Instytut filozoficzmy jest zapowiedzią instytutu teologicznego, który chciałbym z pomocą Bożą otworzyć w przyszłym raku seminaryjnym 1940-1941 z obsadą naszych nauczycieli być maże wszystkich lub prawie wszystkich.
Nie bój się; nie będzie w Moffa, ale gdzie indziej - wszystko dzięki Boskiej Opatrzności i z pomocą Boskiej Opatrzności.
Obecnie przechodzę do innej sprawy, ale nie chciałbym sprawić ci przykrości, drogi mój księże Cremaschi. Niech ci pomaga Baska Opatrzność tak jak zawsze, i ja ci w miarę możliwości wyjdę na spotkanie ze zdecydowaną wolą i z sercem ojca w Jezusie Chrystusie.
To powiedziawszy wyrażę, co myślę: wydaje mi się, że kiedyś u nas było więcej ducha ubóstwa, większa łatwość dostosowania się i zadowolenia nawet z rzeczy niewielu, z ograniczeń i z tego, co ma cechy życia pokornego, prostego - życia odpowiadającego biednym synom Boskiej Opatrzności.
Obecnie chce się mieć wszystka gotowe, ociąga się lub prawie unika trudów i poprzestawania na małym czy radowania się z tego, że należy coś niecoś znieść i ponieść jakąś ofiarę.
Masz rację, że prosisz o trzy aule, ponieważ są trzy odrębne kursy, ale Boska Opatrzność już je wam dała, drodzy mai synowie.
Tylko że wasze oczy są zaciemnione i trochę zaciemniony jest duch, który niegdyś rozpromieniał nas: macie aule i nie widzicie ich, nie znajdujecie.
Czy wiesz, mój najdroższy księże Cremaschi, że to ks. Orionemu sprawia wielką przykrość?
Za kaplicą, ileż jest auli? Trzy! Tak, trzy aule! Powiesz mi: „ale to zakrystia”. Odpowiadam: przynajmniej dopóki nie wygospodarujemy auli, należy po prostu posłużyć się zakrystią. Kapłani niech się ubierają w prezbiterium. Czy zakrystia jest konieczna w najwyższym stopniu? Jak to widać: nie byliście w krajach misyjnych! A czy wieczernik miał zakrystię? Jeżeli była tak, jak jest obecnie, to nie! Zresztą, dlaczegoby rankiem ksiądz nie mógł się ubrać także w auli wykładowej?
Och, Cremaschi, Cremaschi, mój drogi dobry księże Cremaschi, powróćmy do pierwszych chwil, do początków. Formujmy nowicjuszy tak, żeby byli dobrego ducha, byli ubodzy i ofiarni.
Jakie mają znaczenie zakrystia i ceremonie, kiedy zabraknie ducha, który powinien być cechą właściwą, synów-Boskiej Opatrzności? Nie zawsze można mieć wszystko: starajmy się trochę zrozumieć czasy i momenty, które przeżywa Zgromadzenie.
W mojej wsi mówiło się, że św. Kombinator jest świętym gospodarzy (1). Zrozummy to dobrze i odnieśmy do nas - synów Boskiej Opatrzności - to ludowe powiedzenie, pełne mądrości i pouczenia.
Obyśmy mieli tyle miejsca w niebie, drogi księże Cremaschi. Kiedy pewnego dnia powiedziałem wam, żebyście prowadzili szkolę w starej kaplicy - było to duże przyległe pomieszczenie z drewnianą podłogą a infirmerię zlokalizowali tam, gdzie jest do dziś w pomieszczeniu podłużnym i gdzie też był albo jeszcze jest drogi Michał (Volpini), wydawało mi się, jakobyście się podśmiewali ze mnie, powiedziałbym, z politowaniem; och, jak ten fakt źle na mnie podziałał!
Ja, drogi księże Cremaschi, widzę, że prowadzenie szkoły i to obojętnie gdzie jest łaską Bożą, a wy tego nie dostrzegacie. Co jest w tym złego, gdy się weźmie pod uwagę potrzeby i czasy, jakie przeżywamy, co jest w tym złego, że się prowadzi szkolę w kaplicy?
Po co się uczymy, jeżeli nie po to, żeby służyć Jezusowi Chrystusowi i Kościołowi także naszą wiedzę?
Naprzód, drogi księże Cremaschi, nie buduj w obłokach - więcej inicjatywy, więcej zapału woli, a wszystkie problemy będą rozwiązane. Wstaw trzy piece do trzech auli za kaplicą. Jeden piec do auli głównej. Jeden piec do auli z podłogą drewnianą, obok starej kaplicy; i czybyś nie mógł wstawić jednego pieca także do starej kaplicy?
Czyż nad przedsionkiem starej kaplicy nie będzie się mogło zmieścić szesnastu? A w starym refektarzu nie będzie mógł się pomieścić ten zastęp na godzinę nauki? Widzę tyle, tyle auli; jak to jest, że ty, drogi księże Juliuszu, ich nie widzisz?
„Nie żeby zawstydzić was, to piszę - Non ut confundam vos haec scribo” (por. 1 Kor 4, 14), (ty to dobrze rozumiesz, drogi księże: Cremaschi) lecz żeby ci dodać ducha do roboty - roboty z nadzieją, z wiarą w pomoc Boskiej Opatrzności. Odwagi! Ave Maria i naprzód!
Módl się i proś	drogich nowicjuszy o modlitwę za mnie, i aby „wszechmogący Pan - scientiarum Dominus” był zawsze z naszymi klerykami, pokrzepiał ich i podtrzymywał w nauce na chwałę Kościoła i dla większego dobra Zgromadzenia. Życzę wszelkiego błogosławieństwa wszystkim, najoddańszy w Matce Najświętszej.
ks. Orione
ze Zgromadzenia „Boskiej Opatrzności”

(1) Przysłowie ludowe, które można oddać: Po co masz głowę na karku.